قلیان و سیگار الکترونیکی با ریه چه می‌کنند؟

قلیان معمولاً دورهمی است و سیگار الکترونیکی معمولاً خوش‌بو و بی‌دود به‌نظر می‌رسد. برای همین بسیاری از مردم، از جوان تا بزرگسال، خیال می‌کنند ضررشان به سیگار نمی‌رسد. این مقاله می‌گوید منابع معتبر دربارهٔ این باور چه یافته‌اند. هدفش سرزنش نیست؛ همین است که بدانید ریه‌تان چه می‌بیند.

دود قلیان چه دارد؟

CDC می‌نویسد قلیان یک وسیلهٔ آب‌دار برای کشیدن توتون مخصوص است. دود آن، به‌نوشتهٔ CDC، «بسیاری از همان اجزای زیان‌آور دود سیگار» را دارد: نیکوتین، قطران و فلزات سنگین. چون توتون با زغال داغ گرم می‌شود، منوکسید کربن، فلزات و مواد سرطان‌زا هم اضافه می‌شود. CDC دود توتون قلیان را «دست‌کم به اندازهٔ دود سیگار سمّی» می‌داند.

چند مقایسه از CDC:

• در یک نشست قلیان، فرد می‌تواند تقریباً ۹ برابر یک سیگار منوکسید کربن و ۱٫۷ برابر نیکوتین دریافت کند.
• در یک نشست یک‌ساعته حدود ۹۰ هزار میلی‌لیتر دود وارد می‌شود. یک سیگار حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌لیتر است. CDC این را «۱۰۰ تا ۲۰۰ برابر» دود بیشتر می‌نامد.

آب قلیان دود را تمیز نمی‌کند. CDC می‌گوید حتی بعد از عبور از آب، دود سطح بالایی از مواد سمّی دارد. قلیان «گیاهی» یا میوه‌ای بدون توتون هم، به نوشتهٔ CDC، در مطالعه‌ها منوکسید کربن و مواد سمّی داشته است. دود دست‌دوم قلیان (دود توتون و زغال) نیز می‌تواند برای کسانی که قلیان نمی‌کشند مضر باشد.

CDC تصریح می‌کند قلیان «جایگزین ایمن سیگار» نیست. آن را با سرطان‌هایی مثل ریه، مثانه و دهان، بیماری قلبی و کم شدن عملکرد ریه مرتبط می‌داند و دربارهٔ سرطان ریه می‌گوید در بعضی مطالعه‌ها ارتباط مستقیم دیده شده است. دربارهٔ قلیان‌های الکترونیکی (قلم یا سنگ بخار) CDC می‌گوید اطلاعات محدود است.

بخار سیگار الکترونیکی چه دارد؟

WHO می‌نویسد سیگار الکترونیکی مایعی را به آئروسل تبدیل می‌کند و فرد آن را استنشاق می‌کند. WHO این وسیله‌ها را «برای سلامت زیان‌آور و ناایمن» می‌داند. CDC (ژانویهٔ ۲۰۲۵) می‌گوید:

• ذرات ریز آئروسل عمیقاً به ریه می‌رسند.
• بعضی طعم‌دهنده‌ها، مثل دی‌استیل، با یک بیماری جدی ریه مرتبط‌اند.
• استفادهٔ همزمان از سیگار الکترونیکی و سیگار معمولی ممکن است مواد سمّی بیشتر و پیامد تنفسی بدتر از هرکدام به‌تنهایی بیاورد.
• بیشتر این دستگاه‌ها نیکوتین دارند که به‌شدت اعتیادآور است.
• آئروسل می‌تواند فلزات سنگین (نیکل، قلع، سرب)، ترکیبات آلی فرّار، ذرات ریز و مواد سرطان‌زا داشته باشد.
• آئروسل معمولاً مواد زیان‌آور کمتری از دود سیگار (حدود ۷۰۰۰ ماده) دارد، ولی CDC می‌گوید این به‌معنای ایمن بودن نیست و پیامدهای بلندمدت هنوز در دست مطالعه است.

ATS هم بخار سیگار الکترونیکی را در فهرست محرک‌های آسم می‌آورد و سیگار یا ماریجوانا یا بخار را از علت‌های سرفهٔ مزمن می‌شمارد. ALA می‌نویسد کسی که COPD دارد باید سیگار و همهٔ فراورده‌های دخانی، از جمله سیگار الکترونیکی و ویپ، را کنار بگذارد.

ریه چه علامتی می‌دهد؟

بیشتر آسیب ریه آهسته و بی‌صدا جمع می‌شود. علامت‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند: سرفهٔ مداوم یا خلط‌دار، خس‌خس، تنگی نفس زودتر از هم‌سن‌هایتان، سفتی قفسهٔ سینه و عفونت‌های مکرر. NHS می‌نویسد سرفهٔ خلط‌دار کسانی که سیگار می‌کشند را خیلی‌ها «سرفهٔ سیگاری» می‌نامند و بی‌اهمیت می‌گیرند. GOLD یک پرسشنامهٔ پنج‌سؤالی دارد؛ اگر به سه سؤال یا بیشتر «بله» می‌گویید، از پزشک دربارهٔ COPD بپرسید: بیشتر روزها چندین بار سرفه می‌کنید؟ بیشتر روزها خلط دارید؟ زودتر از هم‌سن‌ها نفس‌تان می‌گیرد؟ بالای چهل سال هستید؟ سیگاری هستید یا بوده‌اید؟ اسپیرومتری ساده می‌تواند عملکرد ریه را نشان دهد (راهنمای «آزمایش‌های ریه»).

ترک: چه چیزی کمک می‌کند؟

نیکوتین اعتیادآور است و ترک فقط با اراده پیش نمی‌رود. ATS می‌گوید بیشتر مردم چند بار تلاش می‌کنند تا برای همیشه ترک کنند و اگر یک بار نشد، دلیل شکست نیست. WHO می‌نویسد مشاوره و دارو شانس ترک را بیش از دو برابر می‌کنند و در پیمایش جهانی WHO بیش از شصت درصد سیگاری‌ها گفته‌اند قصد ترک دارند. ATS می‌گوید جایگزین‌های نیکوتین (چسب، آدامس، قرص مکیدنی) شانس موفقیت را بیش از دو برابر می‌کنند و ترکیب دارو با مشاوره، مثل خط تلفن ترک، شانس را بیشتر می‌کند. ATS همچنین می‌گوید نیکوتین به‌تنهایی سرطان نمی‌آورد و اعتیاد به آن است که آدم را پای سیگار نگه می‌دارد.

یک نکتهٔ مهم: ATS می‌نویسد شواهد کافی برای استفاده از سیگار الکترونیکی به‌عنوان وسیلهٔ ترک وجود ندارد. جایگزین نیکوتین و داروهای تجویزی را برای ترک مؤثر و ایمن می‌داند. پس اگر می‌خواهید ترک کنید، از پزشک بپرسید کدام روش برای شما مناسب است. نوع دارو و مقدار را پزشک تعیین می‌کند.

چه کار می‌شود کرد؟

• اگر قلیان یا سیگار الکترونیکی مصرف می‌کنید و سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس دارید، به پزشک بگویید. پرسش‌ها برای قضاوت نیست.
• اگر هنوز آمادهٔ ترک نیستید، همین که با پزشک دربارهٔ آن حرف بزنید قدم اول است. تصمیم و روش را با او بگیرید.
• از دود دست‌دوم قلیان و سیگار دوری کنید، به‌ویژه برای کودکان، سالمندان و بیماران ریه، آسم و COPD.
• اگر آسم یا COPD دارید، دود و بخار از محرک‌های اصلی حمله‌اند.
• بارداری: CDC می‌گوید نیکوتین برای جنین سمّی است و قلیان روزانه با وزن کم هنگام تولد مرتبط بوده است. اگر باردار هستید یا قصد دارید باردار شوید، با پزشک صحبت کنید.

کی فوری است؟

اگر نفس‌نفس می‌زنید و نمی‌توانید جمله بگویید، لب‌هایتان کبود شده، بیش از چند لکه یا خط خون سرفه می‌کنید یا درد شدید قفسهٔ سینه دارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید. فهرست کامل در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» آمده است.