COPD و آسیب سیگار و قلیان

COPD چیست؟

COPD نام گروهی از بیماری‌های ریه است که نفس کشیدن را سخت می‌کنند. NHS دو شکل شناخته‌شدهٔ آن را نام می‌برد: آمفیزم، که کیسه‌های هوایی ریه آسیب می‌بیند، و برونشیت مزمن، که راه‌های هوایی مدت طولانی ملتهب می‌ماند. بیشتر آدم‌های میان‌سال و مسن را درگیر می‌کند و خیلی‌ها نمی‌دانند آن را دارند.

علامت‌های رایج:

• تنگی نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت
• سرفهٔ مداوم با خلط
• عفونت‌های مکرر قفسهٔ سینه
• خس‌خس

بدون درمان، علامت‌ها معمولاً با گذشت زمان بدتر می‌شود. گاهی هم علامت‌ها ناگهان شدیدتر می‌شود و به آن حملهٔ حاد یا «شعله‌وری» (exacerbation) می‌گویند. ATS می‌نویسد در COPD ابتدایی بعضی بیماران علامتی ندارند، برای همین کسانی که در معرض خطرند باید بررسی شوند.

سیگار شایع‌ترین علت است و خطر با مقدار و مدت کشیدن بالا می‌رود. ولی تنها علت نیست. ATS و NHS گردوغبار و مواد شیمیایی محل کار، آلودگی هوا، دود هیزم و عوامل ارثی را هم نام می‌برند. WHO می‌نویسد در کشورهای کم‌درآمد و متوسط سی تا چهل درصد موارد به سیگار برمی‌گردد و دود آشپزی و گرمایش در خانه نقش بزرگی دارد.

چه کسی باید دیده شود؟

NHS می‌گوید اگر علامت‌ها ادامه‌دار است، پزشک را ببینید، به‌خصوص اگر بالای ۳۵ سال دارید و سیگار می‌کشید یا کشیده‌اید. NHLBI از افراد در معرض خطر می‌خواهد حتی در چهل‌سالگی دربارهٔ خطر خود بپرسند.

GOLD یک پرسشنامهٔ کوتاه پنج‌سؤالی دارد: بیشتر روزها چندین بار سرفه می‌کنید؟ بیشتر روزها خلط بالا می‌آورید؟ زودتر از هم‌سن‌هایتان نفس‌تان می‌گیرد؟ بالای چهل سال هستید؟ سیگاری هستید یا بوده‌اید؟ اگر جواب سه سؤال یا بیشتر بله است، دربارهٔ COPD از پزشک بپرسید. این پرسشنامه جای معاینه را نمی‌گیرد.

چگونه بررسی می‌شود؟

NHS می‌نویسد پزشک از علامت‌ها و سابقهٔ سیگار می‌پرسد، به قفسهٔ سینه گوش می‌دهد و معمولاً اسپیرومتری می‌خواهد. در اسپیرومتری بعد از استنشاق یک داروی گشادکنندهٔ برونش، در دستگاه فوت می‌کنید و دستگاه حجم هوای بازدم و مقدار هوایی را که در یک ثانیه خارج می‌کنید می‌سنجد. WHO و ATS هم می‌گویند تشخیص با اسپیرومتری قطعی می‌شود.

بسته به نیاز، آزمایش‌های دیگری هم لازم می‌شود (NHS): عکس قفسهٔ سینه برای کنار گذاشتن بیماری‌های مشابه، آزمایش خون، نوار و سونوگرافی قلب، پیک‌فلومتر، اندازه‌گیری اکسیژن با دستگاه انگشتی، سی‌تی ریه و نمونهٔ خلط. توضیح هر کدام را در راهنمای «آزمایش‌های ریه» ببینید.

درمان در کل چگونه است؟

هدف درمان کم کردن علامت و کم کردن تعداد و شدت حمله‌ها است. NHS می‌نویسد ترک سیگار مؤثرترین قدم برای جلوگیری از بدتر شدن بیماری است. بقیهٔ درمان‌ها، به نوشتهٔ NHS، NHLBI و WHO:

• اسپری‌های گشادکنندهٔ برونش: کوتاه‌اثر برای هنگام تنگی نفس و طولانی‌اثر برای مصرف روزانه وقتی علامت‌ها منظم است. گاهی اسپری کورتونی هم به آن اضافه می‌شود.
• داروهای دیگر: قرص یا داروهایی که خلط غلیظ را رقیق می‌کند، و در حمله ممکن است کورتون خوراکی کوتاه‌مدت یا آنتی‌بیوتیک لازم شود. NHS می‌گوید کورتون خوراکی بلندمدت را فقط متخصص COPD تجویز می‌کند.
• توانبخشی ریه: برنامهٔ ساختارمند ورزش و آموزش. NHS می‌گوید در جلسه‌های گروهی و دست‌کم شش هفته اجرا می‌شود.
• اکسیژن: برای کسانی که اکسیژن خونشان پایین است. NHS تأکید می‌کند اکسیژن خودش تنگی نفس را برطرف نمی‌کند.
• واکسن: NHS هر سال واکسن آنفلوآنزا و یک بار واکسن پنوموکوک را توصیه می‌کند.
• جراحی یا پیوند: NHS می‌گوید فقط برای شمار بسیار کمی از بیماران شدید و پس از ارزیابی متخصص است.

اینکه چه دارویی، با چه برنامه‌ای مناسب شما است، تصمیم پزشک است. روش درست استفاده از اسپری مهم است (راهنمای «اسپری و اسپیسر»).

چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟

ترک سیگار و قلیان. هیچ‌کس از ابتدا قصد بیمار شدن ندارد و گذاشتن کنار نیکوتین برای بسیاری سخت است. ATS می‌نویسد بیشتر آدم‌ها چند بار تلاش می‌کنند تا برای همیشه ترک کنند، و ترکیب دارو (مثل جایگزین‌های نیکوتین) با مشاوره، شانس موفقیت را بیشتر می‌کند. WHO هم می‌گوید مشاوره و دارو شانس ترک را بیش از دو برابر می‌کنند. پزشک می‌تواند روش مناسب را با شما انتخاب کند و اگر یک بار نشد، تلاش دوباره عادی است. ATS می‌گوید شواهد کافی برای استفاده از سیگار الکترونیکی به‌عنوان کمک ترک وجود ندارد.

کارهای دیگر:

• داروها را طبق برنامه مصرف کنید و اسپری را بدون مشورت قطع نکنید.
• با پزشک یک برنامهٔ عمل کتبی بنویسید که بگوید با هر حالتی چه کنید (ATS و ALA).
• تا حد کمی نفس‌تنگی ورزش کنید. NHS می‌گوید ورزش تا رسیدن به تنگی نفس خفیف ایمن است ولی به خود فشار نیاورید. اگر علامت‌ها شدید است یا مدتی ورزش نکرده‌اید، پیش از شروع از پزشک بپرسید.
• از غبار، دود، مواد شیمیایی تند، عطر و اسپری‌های خوشبوکننده در هوای بسته دوری کنید (NHS).
• اگر اکسیژن مصرف می‌کنید، در زمان مسافرت از پیش با شرکت مسافرتی هماهنگ کنید (NHS).
• نشانه‌های حمله را بشناسید: تنگی نفس بیشتر از معمول در کارهای روزمره، سرفهٔ بیشتر یا جدید، تغییر رنگ یا مقدار خلط (ATS می‌گوید اغلب نخستین نشانه است)، خستگی بیشتر و تب. رنگ و مقدار معمول خلط خودتان را در حال خوب بودن بشناسید. در این حالت زود به پزشک خبر دهید، چون ATS می‌گوید «کمک گرفتن زود» بسیار مهم است.

هیچ رژیم یا گیاه یا مکملی را جایگزین دارو نکنید.

چه زمانی فوری کمک بگیرید؟

همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر:

• نفس‌نفس می‌زنید و نمی‌توانید یک جمله را کامل بگویید.
• لب یا پوست کبود، خاکستری یا بسیار رنگ‌پریده شده است (NHS).
• گیج یا بیش از حد خواب‌آلود هستید و بیدار کردنتان سخت است. ATS می‌گوید گیجی، دشواری بیدار شدن یا سردرد صبحگاهی می‌تواند نشانهٔ بالا رفتن دی‌اکسید کربن باشد و به توجه فوری پزشکی نیاز دارد.
• درد یا فشار قفسهٔ سینه دارید یا درد به بازو، گردن یا فک می‌کشد (NHS).
• خلط خونی بیش از چند لکه یا خط دارید (NHS).

همان روز پزشک را ببینید اگر: علامت‌ها ناگهان بدتر شده، خلط رنگ یا مقدارش عوض شده، تب دارید یا اسپری تسکین‌دهنده بیشتر از قبل لازم است. اگر به پزشک دسترسی ندارید، به اورژانس بروید. فهرست کامل در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» آمده است.