ندول ریه و مایع جنب
ندول ریه لکهٔ کوچک و گردی است که گاهی تصادفی در سی‌تی یا عکس قفسهٔ سینه دیده می‌شود، و مایع جنب مایعی است که در فضای اطراف ریه جمع شده است. این صفحه می‌گوید هر کدام یعنی چه، چطور بررسی و پیگیری می‌شود و کی باید فوری کمک خواست.
ندول ریه چیست؟
ندول ریه، به نوشتهٔ ATS، یک ناحیهٔ گرد است که از بافت اطرافش متراکم‌تر است و در سی‌تی مثل یک لکهٔ سفید دیده می‌شود. بیشتر وقت‌ها علت‌اش جای‌زخم، عفونت قدیمی یا یک تحریک‌کنندهٔ هوایی است و گاهی هم سرطان اولیه است. ATS می‌گوید در «تا نیمی از بزرگسالان» که عکس یا سی‌تی قفسهٔ سینه می‌گیرند ندول پیدا می‌شود. بیشترشان کوچک‌تر از ۱۰ میلی‌متر هستند و ندول کوچک معمولاً هیچ علامتی نمی‌دهد. به همین دلیل بیشتر تصادفی کشف می‌شود.
کمتر از پنج درصد همهٔ ندول‌ها سرطان از آب درمی‌آیند (ATS). پس ندول در بیشتر موارد خوش‌خیم است، ولی پیگیری آن را پزشک تعیین می‌کند.
مایع جنب چیست؟
ریه را غشایی به نام جنب می‌پوشاند و داخل قفسهٔ سینه هم با همین غشا پوشیده است. فضای بین این دو لایه به‌طور عادی فقط یک لایهٔ نازک مایع دارد. به نوشتهٔ ATS بیماری‌هایی مثل ذات‌الریه، بعضی سرطان‌ها، نارسایی قلبی و بیماری‌های بسیار دیگر می‌توانند مایع اضافی در این فضا جمع کنند و به آن مایع جنب می‌گویند. وقتی مقدار مایع زیاد شود، نفس کشیدن سخت می‌شود.
چه کسی باید دیده شود؟
- کسی که در سی‌تی یا عکس قفسهٔ سینه ندول یا مایع گزارش شده. گزارش و فیلم را همراه بیاورید.
- کسی که تنگی نفس تازه، درد هنگام نفس عمیق یا سرفه دارد و علتش روشن نیست.
- کسی که ندول دارد و در پیگیری موعد سی‌تی بعدی فرا رسیده. ATS می‌گوید تاریخ سی‌تی بعدی را یادداشت کنید و اگر تا آن زمان انجام نشد، پیگیری کنید.
چگونه بررسی می‌شود؟
ندول: به نوشتهٔ ATS، پزشک شکل ندول را در سی‌تی می‌بیند و بررسی می‌کند در طول زمان رشد می‌کند یا نه.
- سی‌تی‌های تکراری (به این روش «پایش فعال» می‌گویند). بعضی بیماران فقط یک سی‌تی تکراری، یک سال بعد، لازم دارند و بیشتر آن‌ها در دو سال چند سی‌تی می‌گیرند. زمان‌بندی به خطر سرطان و اندازهٔ ندول بستگی دارد و باید در تصمیم دخیل باشید.
- نمونه‌برداری برای ندول کوچک معمولاً پرهیز می‌شود. ATS می‌گوید نمونه‌برداری و PET برای ندول‌های حدود نه میلی‌متر یا بزرگ‌تر گاهی به کار می‌رود. PET نمی‌تواند ندول کوچک‌تر از حدود یک سانتی‌متر را قابل‌اعتماد نشان بدهد. گاهی هم نمونه با برونکوسکوپی برداشته می‌شود. ATS دربارهٔ برونکوسکوپی می‌گوید گاهی برای نمونه از یک «لکه» در ریه انجام می‌شود.
- ATS می‌گوید اگر سرطان باشد، احتمالاً در مرحلهٔ زودرس است و درمان‌هایی مثل جراحی یا پرتو اغلب مؤثرند. چند ماه انتظار تا سی‌تی بعدی ایمن به حساب می‌آید و خطر پرتو چند سی‌تی «بسیار کم» است.
مایع جنب: ATS می‌گوید ابتدا با عکس قفسهٔ سینه، سونوگرافی یا سی‌تی نشان می‌دهند مایع کجاست و چقدر است. برای پی بردن به علت، مایع را با توراسنتز می‌کشند و به آزمایشگاه می‌فرستند: سوزن یا لولهٔ نازکی بین دنده‌ها وارد می‌شود، پوست با بی‌حسی موضعی بی‌حس شده و مقداری مایع خارج می‌شود. این کار برای تشخیص عفونت یا سرطان و برای راحت‌تر شدن نفس به کار می‌رود. گاهی لوله چند روز می‌ماند.
درمان در کل چگونه است؟
ندول: اغلب فقط پیگیری با سی‌تی لازم است. اگر ندول رشد کند یا شکلش نگران‌کننده باشد، پزشک مراحل بعدی را تعیین می‌کند. ATS می‌گوید اگر ندول دو سال رشد نکند، پایش معمولاً می‌تواند متوقف شود. ولی ندولی که در گزارش سی‌تی «نیمه‌توپر» یا «شیشهٔ مات» نوشته شده ممکن است پیگیری طولانی‌تری بخواهد، پس پایان پیگیری را پزشک تعیین می‌کند.
مایع جنب: درمان به علت بستگی دارد: مثلاً عفونت با آنتی‌بیوتیک و بیماری قلبی با درمان همان بیماری. برداشتن مایع می‌تواند علامت را کم کند. ATS دو خطر نادر توراسنتز را نام می‌برد: خونریزی، که معمولاً خفیف است، و جمع شدن هوا اطراف ریه (پنوموتوراکس) که اگر برطرف نشود با لولهٔ قفسهٔ سینه تخلیه می‌شود.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- فیلم و گزارش سی‌تی‌ها و عکس‌های قبلی را نگه دارید و همراه بیاورید.
- تاریخ سی‌تی بعدی را یادداشت کنید و اگر به موقع انجام نشد، پیگیری کنید (ATS).
- اگر سیگار می‌کشید، ترک آن مهم‌ترین قدم است (ATS). ترک با کمک پزشک ساده‌تر می‌شود.
- پیش از توراسنتز یا برونکوسکوپی از پزشک بپرسید داروهای روزانه‌تان، به‌ویژه داروی رقیق‌کنندهٔ خون، چه شود.
- اگر نگرانی شدید دارید، با پزشک صحبت کنید. ATS «نگرانی قابل‌توجه» را هم دلیل تماس می‌شمارد.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر:
- نفس‌نفس می‌زنید و نمی‌توانید جمله بگویید.
- تنگی نفس ناگهانی دارید و همراهش درد قفسهٔ سینه، ضربان بسیار تند یا درد و ورم یک پا هست. NHS می‌گوید این می‌تواند لختهٔ خون در ریه باشد.
- بیش از چند لکه یا خط خون سرفه می‌کنید (NHS).
- لب یا پوست کبود شده یا ناگهان گیج شده‌اید.
همان روز پزشک را ببینید اگر:
- چند لکه یا خط خون در خلط دیده‌اید. NHS در این حالت مراجعهٔ فوری به پزشک را می‌گوید.
- بعد از توراسنتز از محل سوزن خونریزی دارید، ناگهان نفس‌تان تنگ شده، هنگام نفس عمیق درد می‌کشید یا سرفهٔ خونی پیدا کرده‌اید. ATS می‌گوید در همین موارد با پزشک تماس بگیرید.
- سرفهٔ تازه یا بدتر شده، تب یا لرز، یا کاهش وزن ناخواسته دارید. ATS این موارد را برای بیمار دارای ندول دلیل تماس می‌داند.
اگر به پزشک دسترسی ندارید، به اورژانس نزدیک بروید. فهرست کامل در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» آمده است.
پرسش‌های پرتکرار
ندول در سی‌تی یعنی سرطان؟
بیشتر وقت‌ها نه. ATS می‌نویسد ندول معمولاً از جای‌زخم، عفونت قدیمی یا یک تحریک‌کنندهٔ هوایی است و کمتر از پنج درصد همهٔ ندول‌ها سرطان از آب درمی‌آیند. احتمال در سن بالاتر، ندول بزرگ‌تر، سیگار کشیدن (فعلی یا قبلی)، و عوامل خطر مثل سابقهٔ خانوادگی سرطان ریه یا تماس با آزبست بیشتر است. ولی حتی در افراد پرخطر بیشتر ندول‌های کوچک سرطان نیستند. اینکه ندول شما چقدر نگران‌کننده است و پیگیری آن چطور باشد را فقط پزشک معین می‌کند.
چرا پزشک فوراً نمونه نمی‌گیرد و می‌گوید بعداً سی‌تی تکرار شود؟
ATS می‌گوید برای ندول کوچک معمولاً نمونه‌برداری نمی‌کنند، چون انجام ایمن آن سخت است و می‌تواند باعث جمع شدن هوا اطراف ریه، خونریزی یا عفونت شود. به‌جای آن سی‌تی تکراری می‌گیرند تا ببینند ندول رشد می‌کند یا نه. اگر در دو سال رشد نکند، ATS می‌گوید «بسیار بعید است سرطان باشد». فاصله و تعداد سی‌تی‌ها را پزشک بر پایهٔ اندازه و خطر شما تعیین می‌کند.
اگر سی‌تی‌های قبلی‌ام را بیاورم کمک می‌کند؟
بله. ATS می‌گوید به پزشک بگویید قبلاً عکس یا سی‌تی قفسهٔ سینه داشته‌اید، چون ثابت ماندن اندازه نشانهٔ آرامش‌بخشی است. فیلم و گزارش قبلی‌ها را همراه بیاورید.
مایع جنب یعنی چه و از کجا می‌آید؟
ATS توضیح می‌دهد ریه را لایه‌ای به نام جنب می‌پوشاند و داخل قفسهٔ سینه هم با آن پوشیده است. بین این دو لایه فضایی است که طبیعی‌اش فقط یک لایهٔ نازک مایع دارد. بیماری‌هایی مثل ذات‌الریه، بعضی سرطان‌ها، نارسایی قلبی و بیماری‌های دیگر می‌توانند مایع اضافه جمع کنند. علت را پزشک با نمونه‌گیری و آزمایش پیدا می‌کند.
کشیدن مایع جنب (توراسنتز) دردناک است؟
ATS می‌نویسد معمولاً بیمار بزرگسال بیدار است و پوست با داروی بی‌حسی موضعی بی‌حس می‌شود. سوزن یا لولهٔ نازکی بین دنده‌ها وارد می‌شود و مقداری مایع خارج می‌کند. ناراحتی معمولاً خفیف است و با خارج شدن سوزن برطرف می‌شود. خطرها شایع نیستند ولی پزشک پیش از کار آن‌ها را توضیح می‌دهد.